De Matthäus-Passion o.l.v. Ivor Bolton

De Matthäus-Passion met het Koninklijk Concertgebouw Orkest o.l.v. dirigent Ivor Bolton (Brits) is de mooiste die ik ooit gehoord heb. Het Groot Omroepkoor en het Nationaal Jongenskoor.
Zij werd uitgevoerd in het Concertgebouw op vrijdag 18 maart 2016.

Er worden dezer tijd maar liefst 172 verschillende uitvoeringen gegeven, waarvan al 47 in Noord-Holland.(NOS-Journaal zaterdag 19 maart 2016, 20 uur.)

Vroegere beluisteringen
Het Jongenskoor van de Vredesscholen (St.-Franciscus en St.-Cornelis) trad in de 50er en later op in het Concertgebouw en de R.K. kerk te Aardenburg (Zeeuws-Vlaanderen). De leiding had Piet van  Egmond. Ik schreef over deze dirigent en musicus in mijn Schoolherinneringen (1956-1961) (hyperlink) en Beeldbank (Adobe/PDF document).
Het KCOV-Excelsior in de 60er in het Concertgebouw onder leiding van Meindert Boekel.
Zowat elk jaar op de radio de integrale uitzending op Palmzondag.
Tot en met 1 april 2015 de meezing-Passion (hyperlink) met het Nederlands Kamerorkest en het Toonkunstkoor o.l.v. Boudewijn Jansen. Ik schreef hiervan een belevenis.

De koor- en orkestopstelling

solisten 'koor' 1:

Carolyn Sampson sopraan (aria's, maagd 1, Pilatus' vrouw)

James Laing alt, vervangt David Daniels (aria’s)

James Gilchrist tenor (aria’s, Evangelist)

Christopher Maltman bas (aria’s, Christus)

Joep van Geffen bas (Pilatus)*

Ludovic Provost bas (Judas)*

Lars Terray bas (hogepriester 1 )*

Linker orkest
Kersten McCall, Joséphine Olech fluit

Thera de Klerk, Vincent van den Ende blokfluit

Alexei Ogrintchouk, Mirjam Pastor Burgos hobo, oboe da caccia

Liviu Prunaru viool

Friederike Heumann viola da gamba 

• Veel heb ik op deze Duitse gamba-vrouw gelet, zij was duidelijk zichtbaar. Een instrumentale solist.Wel een andere wijze van spelen dan op cello en als ze niet een partij had legde ze de gamba met de hals op haar rechterbeen. Tijdens het verlaten van de zaal liep ik vlak naast haar. Doch alsdan een foto nemen is zo paparazzo.

Tatjana Vassiljeva cello

Pierre-Emmanuel de Maistre contrabas

Leo van Doeselaar orgel     

• Nu eens niet in Het Orgelpark.

Michael Freimuth chitarrone, ook teorbe genaamd

solisten ’koor' 2:

Lydia Teuscher sopraan (aria's, maagd 2)

Lawrence Zazzo alt (aria's, valse getuige 1)

Jeremy Ovenden tenor (aria's, met van James Chilchrist over te nemen recitatief #19 ("O Schmerz!") plus aria #20 ("Ich will...")

Thomas Oliemans bas (aria's, Petrus)

• Nog een Nederlandse naam!

Alan Belk tenor (valse getuige 2)*

Luuk Tuinder (hogepriester 2)*    

Rechter orkest
Emily Beynon, Julie Moulin fluit

Nicoline Alt, Vincent van Wijk hobo, oboe d'amore

Tjeerd Top viool

Bernard Robertson orgel, klavecimbel

* lid van het Groot Omroepkoor

De orgels
Centraal staat opgesteld het kistorgel met Leo van Doeselaar met rechts van hem de barok-luit.
Beiden spelen de continuo en zijn zoals de naam zegt constant bezig. Deze organist heeft naar hij op Palmzondag zegt zelf dit groter type orgel uitgekozen vanwege zijn vier registers met een prestantregister waarmede hij subtiele klanken kan maken. Hij speelt van de partituur en kan aldus de weliswaar achter hem staande solisten op de voet volgen.

Orgel orkest I

Maar rechts is eveneens een kleiner type orgel waarvan de bespeler vrijwel de gehele tijd werkzaam is terwijl het toch voor orkest 2 bedoeld is. In deel II verwisselt hij deze zelfs een paar maal voor het klavecimbel waarbij de echte bachklank als in de profane concerten ontstaat.

Orgel orkest II

Binnentreden
Als het Jongenskoor de trap afdaalt komt er geen eind aan de stoet. Het zijn meer dan dertig jongens en meisjes. Een fijnproever zou aan jongens alleen de voorkeur geven, ik vind de gehele ploeg al geweldig om te zien en ze kregen applaus.

Nationaal Jongenskoor presenteert zich

Men kan hier nog wat van de lang hals van het antieke tokkelinstrument bespeuren.
Dan komen de solisten en dirigent. De dames en heren zitten midachter en zingen staande vanaf deze plaats.
Ivor Bolton is gekleed in donker(-blauw?) kostuum.

De muziek begint
Als ik de eerste maten hoor krijg ik een traan in mijn ogen. En nog een. Muziekklanken die je zowat zestig jaar als je broekzak kent vleien je de oren in en pakken je. Je bent er geweest en kan niet meer terug. Vervolgens is het onderscheidend aftasten hoe de twee koren zullen zingen en wat het jongenskoor zal voorstellen. Geen uitvoering is dezelfde en het betaamt nu al een standpunt in te nemen hoe te luisteren. Ik gevoelde direct dat de duidelijke klank van de aanwezigheid der kids me na de wegvallende stemmetjes in de uitvoering van verleden jaar mij groot plezier deed. De volwassen stemmen waren gewoon prachtig en zullen het gehele oratorium op enkele felle passages na een beheerst zingen vertonen. Leest U eens in mijn vroegere essays (hyperlinks boven) hoe het gegaan is.

Deel I
In het eerste deel kunnen we de diverse solisten stuk voor stuk leren kennen. Als eerste de evangelist met een altijd heldere en muzikale stem. Zijn Duits nota bene als Brit is vlekkeloos. Er zitten twee countertenoren in die ik tijdens 'n concert nog nooit meegemaakt heb zodat ik met nieuwsgierigheid in volle aandacht luisterde. Deze voor mij uiterst merkwaardige mannenstem, in vroeger eeuwen heel normaal, kan heus wel zuiver op de graad  zingen maar steeds lijkt het me dat de zanger adem tekort komt. Het sterkst bemerkte ik dit in het duo voor sopraan en alt waarbij de laatste toch in klankvolume de mindere was, hetgeen een Aafje Heynis (alt) niet was overkomen! Het was in vroeger tijd dat de solisten vooraan gezeten waren.
Het afsluitende koor ("O Mensch"), wat mijn absoluterwijs favoriete muziek is heb ik aangehoord zonder adem te halen. Het laatste woord lange (i.b.v. lange duur) werd heel kort gezongen. Het is altijd na het grote genieten een teleurstelling dat het uit is. Maar het moet gewoon.
Dan waarop ik niet gerekend had een formidabel applaus waarin de dirigent volledig meeging. Mijn schoolvriend Nico Zaal die jaarlijks de uitvoering in de Sint Baafs te Aardenburg bijwoont betreurt dit applaudisseren altijd. Maar dit is dan ook een kerk.
Het viel me nu goed op hoe duidelijk de blazers in het orkest I te horen waren. De twee traverso's samen waren op een gegeven moment nog nooit zo helder vertoond.

Deel II
Als de pauze voorbij is, de altoos vriendelijke bezoekers hun plaats weder ingenomen hebben, komt zoals gewoonlijk een lange aanloop naar de juwelen van de aria's. De twee koren moeten zich nu volledig geven al is het maar in de passages waarin op luider toon gezongen moet worden.
Voor mij viel op dat in het koraal ("O Haupt", #63) na de komma zonder pauze gezongen werd. Het is ook een zin die voeger werd onderbroken met adem.Voor mij ontstaat altijd het opkomende verlangen naar het begin van het Am Abend (#74). Hier kan je gewoon niet omheen dat de schoonste klanken ooit worden gegeven, zang samen instrumentale solisten. En het gevoel dat het eind van het oratorium in zicht komt.
Het slotkoor werd gegeven zonder al te fel keelgeluid, het dient immers een klaaglied te zijn. Ook hier vergeet je adem te halen. De zaal is muisstil. Na de laatste toon met de beroemde voorhouding is het een helaas korte stilte. De Matthäus is gedeeltelijk religieus maar voornamelijk een geestelijke opera, zo ik Leo van Doeselaar (met excuus) hoorde zeggen. Een lange pauze zou dus een uiting van geloofsverdieping betekenen of beter een stille dankzegging voor het offer van Jezus Christus. Je moet in een puur protestantse kring zijn om dit mee te maken. Hier niet, hoogstens vijf seconden, i.t.t. Palmzondag wel tien, het applaus met toejuichingen vol "toeschreeuwen" was overweldigend, Ivor Bolton ging eenmaal de trap op en af, bleef verder uitvoering de diverse solisten oproepen. De bouquetten werden als geschenk vergeven. Onder het klappen moest ik ondeugenderwijs toch een paar foto's maken. Zo een langdurige dankzegging maak je niet veel mee, de dirigent was opgetogen, de vooraan gelopen solisten zag je nu eerst goed. En dan is het voorbij.

Solisten - Vanaf mijn Rij 14, Stoel 18

Solisten

Solisten

En dit alles in het prachtige Concertgebouw te Amsterdam:

 

Het Concertgebouw te Amsterdam, vrijdag 18 maart 2016, om 23 uur. ©Jos Heitmann

  

.

Met de Parochie RK Amstelland vanuit Buitenveldert naar de Stille Omgang 2016

Alhoewel bovenstaande naam RK Amstelland een juridische titel is, hadden zich voor de Stille Omgang 2016 negen mensen zich opgegeven, van wie een of twee van de gelieerde parochie Titus Brandsma te Amstelveen. De twee pastores J. Adolfs en Phil Kint (van mijn school, het voormalig St.-Ignatiuscollege te Amsterdam).
Adolfs vertelde geboren te zijn op Kattenburg, het oude dan, opeengepakte huizen van 3 of 4-hoog in nauwe straten, dat ik in mijn jeugd wel gezien heb en waar niet ver vanaf mijn grootouders gewoond hebben; met een periode als pastoor buitensteeds altijd in Amsterdam heeft gewoond. Geen Stille Omgang heeft hij ooit gemist!

Phil Kint hield een uitvoerige toespraak waarin hij het Brood van de heilige Eucharistie kortstondig in verband bracht met de allereerste christelijke interpretatie als ook de latere, bedoeld de Scholastiek. Ikzelf weet nog wel meer te zeggen maar dit later eens. In elk geval werd een duizendjarige periode bekeken met evolutie in menselijk denken. Toch kan je nooit zeggen dat de mensen later eerst konden denken derhalve vroeger dommer waren al is het maar dat de intelligentie altijd der mensen aanwezig is geweest als bij 'n Julius Caesar (die oorspronkelijk priester was) en 'n Origenes, om van de immense bisschop Augustinus even te zwijgen. Thomas zal de theologie ijzingwekkend systematiseren en 'n Neolatijnse terminologie opbouwen, waarvan Phil louter de begrippen transsubstantiatie een transfinalisatie noemde. In elk geval heeft het Brood een diepere betekenis dan consumeren alleen.
Voortgaand op het evangelie over de wonderbaarlijke broodvermenigvuldiging (er werd een andere benaming genoemd) betekent dit ogenschijnlijk het voeden van mensen. Van hier uit is de link naar de hedendaagse vluchtelingen alras gemaakt waarbij Phil memoreerde aan de anderhalf miljoen Belgen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Dat die na 1918 teruggegaan zijn moet wel, over terugkeer wordt heden ten dage nimmer gesproken. Als dank kreeg Nederland een Belgenmonument te Amersfoort waarvan ik eerder een essay schreef (hyperlink).

Aarzeling had ik of ik wel meegaan zou. Mijn voeten (en meer) zijn hevig pijnlijk van de elf weken intensief schilderwerk in mijn woning. Maar deze zaterdag gingen ze wat beter. Ik verzorgde mijn voeten goed en nam voor de zekerheid een pijnstiller. Echt soepel lopen kan ik nog niet en ik vreesde soms te moeten snellen achter de rappe Noord-Hollanders aan.

Om 23:30 was de bijeenkomst afgelopen en begaven we ons naar de bushalte 62 t.o. het NH Musicahotel. Op de Strawinskylaan namen we tram 5 naar het Spui.

Het plein was ¾ vol en wij voegden ons achteraan. De start die noteerde ik was 00:08. Een nadeel was dat 150 meter achter ons een nieuwe ploeg liep zodat wij zowat de gehele route niet echt middenin de ommegangers verkeerden.

De lamp voor de plaats van De Heilige Steede voorheen

Een mannetje van Het Gezelschap van de Stille Omgang met de teller

Soms scherp etalagelicht deed onze ogen pijn. Veel gapende eettenten. Pas nog in GeenStijl dat je rijk kunt worden met een snackbar. Erger 'n eerste verdieping aan de Nieuwendijk met gelal van jongens en meisjes over straat, hoe oneerbiedig! Na de Hasselaersteeg weer de sensatie van de verlichte St.-Nicolaaskerk in alle openheid. Er waren hier en daar vrijwilligers die koelbloedig de tram deden halt houden, ik zag maar twee politieagenten te fiets.

De wijdse Dam oplopend

Het tempo was vlot maar niet zo snel als eerder wel geweest is van de geroutineerde wandelaars uit de provincie. Mijn Irish Durty Nellys met het Guinness uit de negentiger. Op de Nes was als gevolg van nieuwbouw een flessenhals. Ik zag weer Frascatie waar voor de oorlog de tabaksveilingen gehouden werden en dacht aan mijn sigaar later.

Na de laatste verplichte cirkel wederkeerden wij richting Spui op 00:56.  De tocht heeft dus 48 minuten geduurd. Op weg dan naar de Lutherse kerk verlangend om uit te rusten met een broodje en koffie. Dan de schrik te horen dat de twee bestelde personenvervoerwagens al startklaar stonden. We moesten allen instijgen en waren 01:12 terug aan de Van Boshuizenstraat; precies voor de trappen van de R.K. kerk.

Ik denk dat er geen andere mogelijkheid geweest is dan op een tijdstip van 01u te vertrekken, immers de chauffeurs hebben nog wel meer ritjes. Voor mij was dit echter wel een teleurstelling zij het dat thuis ook mijn eten klaar stond. Zo een kort verblijf in de kerk, wekelijks dienend als aula voor de UvA, is toch fijn om nog wat na te babbelen. Maar nee, de abrupte afbreking deed pijn. Echter is een wandelen naar de halte van de nachtbus en de langer durende rit geen optie. Wel kan zoals ik voorheen al verrichtte de Stille Omgang ook gelopen worden op zondagmorgen, georganiseerd door (mijn schoolvriend) Nico Zaal, voorzitter van de KBO te Amsterdam. Hier is koffie en snack na de looppartij. Ik heb nog een jaar om na te denken maar deze ommegang heb ik vast gehad.

Eerder:

Met de Parochie van De Goede Herder naar de Stille Omgang 2015

Ellie Bysterus Heemskerk spreekt voor het Wagnergenootschap te Amsterdam

Een waardige dame zou gaan spreken voor het Wagnergenootschap Amsterdam (nu: Nederland). Daar blijf je niet voor weg. Zij bezit een prachtig gelaat, op de oudere leeftijd, hetgeen je ex æquo kan zeggen van de sopraan Elisabeth Schwarzkopf. Schoonheid laat zich niet verloochenen.
Het is de 26e november 1976 aan de Herengracht 282 alwaar in het Centraal Brouwerij Kantoor (nu: Nederlandse Brouwers en ander adres) de bijeenkomsten maandelijks gehouden werden. De voorzitter Dr. Herman Hoelen begroet de spreekster mej. Ellie Bysterus Heemskerk (familienaam), voormalig 1^e violiste en eerste vrouw in Het Concertgebouworkest en beminnaar van Willem Mengelberg.

Ellie in 1940

Merkwaardig dat ik van haar woorden niets onthouden heb die over Richard Wagner handelen. Dat komt omdat ik veelal op het rondschrijven van de aanstaande lezing zelve aantekeningen maakte, welke papieren uit die zeventiger ik niet meer bezit. En dat mijn papieren archief nauwelijks meer is op te slaan ander dan in een beschimmelde box mag ik U verzekeren.

Wel weet ik goed dat zij over niemand minder dan Anton Bruckner sprak van symfonieën als kathedralen. Met haar armen maakte zij een muzikale spitsboog. Deze kenschetsing is gemeengoed maar ik moet toch eens gelezen hebben dat de componist dit woord al bezigde. In zijn VIII kan je gewoon niet aan anders denken.
En ook dat tegen het einde van haar spreekbeurt ik fluisterend aan mijn buurman vroeg hoe oud zij eigenlijk wel is. De vrouw moet een vlijmscherp gehoor hebben gehad, must voor een musicus, en keek met de glimlachend strenge blik van een onderwijzer naar mij. Ik had mij mooi vergaloppeerd in haar gezelschap! Nu neemt ze mij niet kwalijk dat ik haar leeftijd stel op 85.

Na de pauze werd het doek opgesteld voor de vertoning van een film. Deze handelde niets minder dan over Mengelberg. Mocht men twijfelen aan 'n relatie met Wagner dan is men te verzekeren dat de grootste dirigent uit het Nederlandse muziekleven diens werken wel degelijk heeft gedirigeerd waarvan opnamen zijn te beluisteren:

Richard Wagner

Wagner - Der Fliegende Holländer

Wagner - Die Meistersinger von Nürnberg

Wagner - Die Walküre

Wagner - Lohengrin

Wagner - Siegfried

Wagner - Tannhäuser

Wagner - Tristan und Isolde

Bron: Willem Mengelberg Society 

De film handelt over het leven van de dirigent met nadruk op zijn laatste jaren. Ellie bezoekt met haar neefje de Chasa Mengelberg. Het gebruik van het  woord naïveteit herinner ik me nog goed. Hoe is het mogelijk voor zo een briljant man! 
Het is niet zo dat hij als zovele anderen bij de Nederlandse Kultuurkamer (NKK) is ingeschreven, zoals ook al de leden van het orkest en we weten ook dat zij met Joodse achtergrond moesten vertrekken. Maar hij werd lid van de Nederlandse Kultuurraad (NKR) waarin zo'n twintig vooraanstaande personen. Dit lijkt vrijwillig maar ze kunnen er op een paar na toch niet onderuit.
Protesteren helpt niet. Echt substantiële werking heeft deze raad niet gehad. Voor anderen geldt dat je soms met moeite kon weigeren lid van de NKK te worden of je werd (collectief) lid gemaakt. Dan zijn er nog geweest die hun  pasje terugstuurden maar dat geldt voor zeer weinigen. Geen lidmaatschap betekent dat je je vak of beroep meer kunt uitoefenen. Slechts enkelen konden zwart doorgaan, zoals een pianist, en wat avondjes op een discreet adres organiseren of een kunstenaar die privé aan vrienden kan verkopen. Anderen moesten dan maar zien rond te komen. Voor een dirigent van een toen al wereldvermaard orkest is elke weerstand uitgesloten.

Deze hachelijke materie is uitvoerig beschreven in het boek Kunstenaars van de Kultuurkamer door Dr. Claartje Wesselink (2014) met betrekking tot schilders en tekenaars. Over de NKR echter op p160 en p167. Maar voor alle andere beroepsgroepen is de geschiedenis niet anders.

De film werd vervaardigd in 1984 door Henk van Eegen, een neefje van Ellie, en getiteld:

Tatie - Een oudtante. 

Dit ter gelegenheid van het laatste bezoek van Ellie aan de villa van Mengelberg in Zwitserland. Deze documentaire werd al vertoond op de NOS. 

Bron: IMDb Henk van Eeghen (scroll naar Personal Details.)

Production year1984
Length 35 minutes
Production country Netherlands
Director Henk van Eeghen
Camera Dirk Teenstra
Set Geluid Arno Hagers
Editor Menno Boerema
 

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tatie zal wederom vertoond worden op het Nederlands Film Festival, te houden te Utrecht van 21/9-2/10 2016.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Bron: 

NFF 2016  

Tatie - Een oudtante


Historiek 18-3-2015
OVT 15-2-2015
Podium (NTR) 25-2-2015 

 

Elgar's Enigma Variaties in het Concertgebouw

Was op zaterdag 30 januari 2016 een Spiegelzaalinleiding op de Enigma (1899) door Theodore van Houten, op mijn avondbezoek dinsdag 2 februari kwam het muziekwerk schaars ter sprake en werd de tijd wel gevuld met een brassuitvoering van Nimrod. Ik hoorde louter spreken over het thema in deel I en deel IX, terwijl we het toch over variaties hebben. Wat wist de spreekster dan meer?

Spiegelzaal met het sextet brassleden van het orkest

Van Houten ken ik maar al te goed, zelfs herinner ik me nog zijn 7 maart 1976 voor de radio uitgesproken idee inzake de oplossing van het raadsel, een programma i.s.m. Hans Hierck en Huber van Werkhoven. Kranten schreven ook hierover.

We zullen nog 32 jaar verder tot Pasen 23 maart 2008 moeten wachten tot Hans Westgeest met zijn nieuwe theorie verschijnt. Zowel van Houten als Westgeest zijn met name in het Engelse Elgar Society Journal (Westgeest: juli en nov. 2008) bekend.

De theorie Van Houten’s is kort gezegd dat boven de partituur Elgars aantekening but the theme never appears de oplossing inhoudt want ge kunt deze zin ook lezen dat het thema never zij!

Dr. Hans Westgeest graaft dieper in het leven van Elgar. Het zou handelen over de eerste vier noten in de Pathétique van Ludwig van Beethoven, Sonate in c mineur, opus 13, Adagio (2^e deel), getransponeerd naar Es en in dubbele notenwaarden. De schrijver geeft een gründliche motivering in zijn boek van november 2007. Tevens bestrijdt hij beargumenteerderwijs de geloofwaardigheid van Van Houtens opvatting.

Leidschendam-Voorburg Corbulo Press 2007. Resumé

Al op de radio vernam ik dat de Australische dirigent Simone Young (1961) werd vervangen door de Schotse Rory Macdonald (1980) die al een goede reputatie bezit met o.a. Wagner’s Ring.

Het Nederlands Philharmonisch Orkest

De uitvoering is alsof je in een warme oven wordt gestoofd. Deze formidabel harmonische klanken doen je beenderen gonzen en je huid aaien. Hoe kon Elgar dit bereiken! Westgeest schrijft dat de muziekuitgever/vriend August Jaeger de meester heeft aangespoord met de sententie dat Beethoven in zijn diepste depressie de mooiste adagio’s met grandeur heeft geschreven, waarom ook niet Elgar die neerslachtig was? Met succes, het thema was geboren, Elgar speelde dit op de piano en zijn vrouw werd  enthousiast.

Die klanken, als een stroom die niet ophoudt, soms felle momenten, dan weer zoet. Je blijft vastgeketend op je stoel. 

Het Nederlands Philharmonisch Orkest met de blonde Olga Martinova, concertmeester

Het is merkwaardig dat ik op mijn goede zitplaats in de voorzaal toch meermalen de inzet van de strijkers niet synchroon hoor gaan met die van de koperblazers. Het ligt niet aan de afstand tot het podium maar aan de minuscule vertraging door de adem die het instrument moet doen klinken. Ook bij Bruckner’s 8^e ontwaarde ik dit.

Een ontdekking voor mij is dat in de finale (XIV) het orgel meespeelt, zij het ad libitum, hetgeen ik nooit heb geweten. Het slotdeel wordt dan majestueus en brengt je in hoogste verrukking.

Dramatis personæ

 Auctor

Eerder artikel uit 2008:

Enigma Variations van Elgar  

26 november 2013 

Jos Heitmann
 AMSTERDAM